تاريخ : شنبه 9 شهريور 1387

يارانه ها و شبكه اطلاع رساني قيمت ها

بيماري را تصور كنيد كه در بيمارستان بستري است و پزشكان براي تشخيص ناخوشي وي معاينات و آزمايش هاي متعددي را انجام داده اند، اما به دلايلي همه اطلاعات مربوط به نتايج معاينات و آزمايش ها دستكاري و مخدوش شده اند .
يارانه ها و شبكه اطلاع رساني قيمت ها
موسي غني نژاد
بيماري را تصور كنيد كه در بيمارستان بستري است و پزشكان براي تشخيص ناخوشي وي معاينات و آزمايش هاي متعددي را انجام داده اند، اما به دلايلي همه اطلاعات مربوط به نتايج معاينات و آزمايش ها دستكاري و مخدوش شده اند . واضح است كه اگر پزشكان برمبناي اين اطلاعات نادرست دست به معالجه بزنند نه تنها نتيجه مطلوبي نخواهند گرفت، بلكه ممكن است وضع بيمار را بدتر هم بكنند .
تنها كاري كه يك پزشك حاذق در اين شرايط مي تواند انجام دهد، اين است كه با تكيه بر تجربه و حدس و گمان خود اطلاعات نادرست را اصلاح كند . اگر دستگاه دماسنج دستكاري شده و دماي بدن بيمار را درست نشان نمي دهد پزشك تلاش مي كند با تكيه بر حس لامسه خود دماي درست را تخمين بزند، اما طبيعي است كه اين تخمين نمي تواند دقت دستگاه دماسنج را داشته باشد .
اصلاح اطلاعات نادرست در خصوص آزمايش هاي متعددي كه ناظر بر اندازه گيري دقيق بعضي متغيرها است، بسيار پيچيده تر است و حدس و گمان هاي تجربي كاربرد چنداني در اين گونه موارد ندارند . بنابراين تنها راه تشخيص درست بيماري و معالجه موثر دسترسي به اطلاعات درست و دستكاري نشده است و نه حدس و گمان و شبيه سازي وضعيت واقعي . اگر اطلاعات درستي به پزشك داده نشود، توقع چاره جويي از سوي وي غيرمنصفانه خواهد بود .
حديث بيماري اقتصاد ايران شبيه تصوير فوق است . نظام قيمت هاي نسبي كه مهم ترين شبكه اطلاع رساني دقيق در خصوص متغيرهاي اقتصادي است در همه بازارها دچار سانسور و خدشه است و اطلاعات درستي را در جامعه پراكنده نمي كند . محاسبه هزينه هاي فرصت و قيمت هاي سايه روش هايي است كه اقتصاددانان براي تخمين تقريبي اطلاعات حقيقي به آن متوسل مي شوند، اما اين گونه شبيه سازي ها همانند شيوه هاي تجربي پزشكان هيچگاه نمي تواند جاي اطلاعات واقعي را بگيرد .
به علاوه، فاجعه بارتر اين است كه افراد غيرمتخصص و ناوارد شبيه سازي ها را انجام دهند و بر مبناي آن تصميم گيري كنند . به عنوان مثال مي توان به موضوع يارانه ها و نقدي كردن آنها اشاره كرد . محاسبه مقدار پولي يارانه ها بر اساس هزينه فرصت قيمت بازار (آزاد) محاسبه مي شود يعني بر فرض اگر قيمت يك ليتر بنزين در بازار منطقه خليج فارس يك دلار باشد هزينه فرصت يك ليتر بنزين مصرفي داخلي به تقريب 900 تومان خواهد بود و اگر بنزين داخلي ليتري 100 تومان به فروش برسد يارانه غيرمستقيم پرداختي به مصرف كننده 800 تومان براي هر ليتر بنزين ارزش گذاري خواهد شد .
نكته مهمي كه در اين ميان اغلب مورد غفلت قرار مي گيرد اين است كه ارزش اقتصادي كل يارانه ها و نيز مقدار فيزيكي آنها به يك متغير برون زا يعني قيمت منطقه اي بنزين بستگي دارد و به اراده عرضه كننده بنزين يارانه اي (دولت) معين نمي شود .
بنابراين تصور اينكه دولت مقدار معيني (به لحاظ ارزش اقتصادي و مقدار فيزيكي) يارانه مي دهد و اكنون مي تواند آن را به صورت نقدي توزيع كند كاملا نادرست است . اگر دولت قيمت بنزين يارانه اي خود را از ليتري 100 تومان به ليتري به 400 تومان افزايش دهد نه تنها ارزش پولي كل يارانه ها كاهش مي يابد، بلكه مقدار فيزيكي مصرفي نيز كمتر مي شود و از سوي ديگر در صورتي كه قيمت منطقه اي بنزين (هزينه فرصت) تغيير كند، ارزيابي ارزش اقتصادي يارانه ها نيز تغيير مي يابد .
بايد توجه كنيم وقتي از نقد كردن يارانه ها سخن مي گوييم موضوع سخن ما كاملا مبهم و نامشخص است و تصور اطلاعات دقيق و مشخص در اين مورد توهمي بيش نيست . بنابراين توزيع پول به هر مقدار آن ميان برخي از اقشار مردم تحت عنوان يارانه نقدي هيچ مبناي محاسباتي دقيق نمي تواند داشته باشد و صرفا تصميمي مبتني بر اراده خاص خواهد بود .
بيماري اقتصاد ايران در درجه اول ناشي از اطلاع رساني نادرست شبكه قيمت هاي نسبي است كه خود ريشه در دخالت هاي گسترده دولت و قيمت گذاري دستوري در همه بازارها از كار و سرمايه گرفته تا كالا و خدمات دارد . تصميم گيران اقتصادي از جمله دولت براي اتخاذ تصميمات عقلايي به سيستم اطلاع رساني درست و كارآمدي نياز دارند كه گوياي مطلوبيت هاي افراد جامعه از يك سو و كميابي منابع از سوي ديگر باشد .
براي دستيابي به چنين نظام اطلاعاتي لازم است كه دولت از مخدوش كردن اطلاعات با دستكاري در مكانيسم قيمت ها خودداري كند و اراده خاص خود را جايگزين اراده عامه مردم ننمايد . راه علاج بيماري آزادسازي تدريجي اقتصاد ملي از دخالت هاي دولت است نه تداوم بخشيدن به آن به شكل هاي ديگر . اصلاح نظام يارانه ها تنها زماني نتيجه بخش خواهد بود كه در چارچوب منطق شبكه اطلاع رساني قيمت هاي نسبي در بازارهاي رقابتي صورت گيرد وگرنه راه به جايي نخواهد برد .