تاريخ : پنج شنبه 25 مهر 1387

تفکرات سیاست گذاران ایرانی در گذر زمان

اگر به متن سخنرانی آقای مظاهری در جلسه تودیع نگاه دوباره ای بیاندازیم، آن را یک مانیفست تمام عیار در دفاع از علم اقتصاد و به طور مشخص اقتصاد بازار می یابیم. طبیعی است که با توجه به آشفتگی موجود در تفکرات حاکم بر اذهان سیاست گذاران و تصمیم گیران در رابطه با اقتصاد، جلسه مذکور به نوعی به تقابل اندیشه ها تبدیل شود. سخنرانی آقای مظاهری در آن مراسم نشانگر یک رشد و تکامل در تفکرات اقتصادی ایشان بود؛

چرا که تفکرات پیشین ایشان با نگاه فعلی شان تفاوت هایی داشت. در آن زمان ایشان خود را به این ترتیب متمایز می کردند که «هواداران اقتصاد بازار صرفا بر اصلاح یارانه ها و آزادسازی قیمت ها تاکید می کنند، اما من همزمان بر سیاست های جبرانی اصرار می ورزم. آنها بر کارایی تاکید دارند، اما من بر کارایی ضمن عدالت پای ورزی می کنم.»
با چنین دیدگاه های جذابی ایشان توانستند تغییرات وسیعی را در کابینه آقای خاتمی اعمال کنند. در زمان ریاست آقای شیبانی نیز ایشان ضمن ارسال نامه هایی به مسوولان ارشد کشور، چنین تصوری را ایجاد کردند که راه واسطی میان مکانیزم بازار در عرصه بانکی و دیدگاه های مداخله گرانه ای که به اسم ایجاد عدالت و اقتصاد اسلامی صورت می گرفت، وجود دارد. ایشان تا آنجا پیش رفتند که ضعف تیم قبلی بانک مرکزی را در فقدان اقناع نهادهای تصمیم گیری دانستند و معتقد بودند که ایشان هنر ایجاد اعتماد و اقناع سیاست مداران فعلی را از طریق بحث های کارشناسی دارند.
در عمل ثابت شد که این تصور صحیح نبوده و مشکل اصلی قدرت اقناع تیم قبلی یا عدم اعتماد نبوده است. گذر زمان و تجربیات گران قیمتی که البته با هزینه های فراوانی برای کشور حاصل شد، ایشان را امروزه به دیدگاهی رسانده که یک هوادار راسخ و جدی علم اقتصاد و مکانیزم بازار شده است.
مروری بر گذار تفکرات شخص ایشان بهانه ای بود تا همین الگو را در تفکر طبقه مدیران کشور مشاهده کنیم و انتظار داشته باشیم که مشابه همین روند در مورد جامعه روشنفکری ایران نیز طی شود. حقیقت آن است که مدیران کشور به دلیل آنکه دائما در معرض تصمیم گیری و سروکار داشتن با واقعیت قرار دارند و خیلی زود بازخورد تصمیمات و تفکرات خود را می بینند، در مقایسه با دانشگاهیان و روشنفکران از آمادگی بیشتری برای اصلاح تفکرات خود برخوردارند. به همین دلیل نیز سرعت اصلاح تفکرات اقتصادی در میان مدیران کشور به مراتب بیشتر از جامعه روشنفکری است.
روند کلی حاکم بر این تغییر دیدگاه ها را می توان به این شکل تصویر کرد: در ابتدا، عده ای که فاقد بینش نظری یا تجربه عملی بودند، مجذوب این ادعاهای کلی می شدند و می شوند که نظام غرب و سرمایه داری به طور خاص صرفا مبتنی بر مادیت و غفلت از ابعاد روحانی انسان است؛ لذا یک تناقض فی نفسه در ذات سرمایه داری و نظام اقتصاد بازار وجود دارد. تصورات کلی و نامشخص و غیرمبتنی بر اطلاعات و اعداد از وجود نابرابری در کشورهای توسعه یافته، کمک می کند تا این نکته به عنوان شاهدی بر ضعف منطق درونی نظام اقتصاد بازار قلمداد شود. در مقابل این ضعف آشکار، گزینه های دیگر یعنی اشکال بزک شده سوسیالیسم و مارکسیسم جذابیت می یابد و این اذهان آموزش ندیده به سرعت جذب تفکرات غیردینی و غیرمذهبی می شوند که در بنیان آن سوسیالیسم و مارکسیسم نهفته است. معمولا سوسیالیسم و مارکسیسم نمی توانند خود را به صراحت در کشوری اسلامی عرضه کنند، لذا این تفکرات خود را در پشت اسامی و نقاب های مورد پسند نظیر اقتصاد عدالت محور، اقتصاد اسلامی و اقتصاد مردمی پنهان کرده و به این ترتیب در اذهان مدیران و تصمیم گیران کشور جای گرفتند و می گیرند. سال ها سعی و خطا در سیاست گذاری های مبتنی بر این تفکر نشان داد که این ایده ها نه تنها راه به جایی نمی برد و نمی تواند رشد و توسعه را به کشور به ارمغان بیاورد که هیچ، بلکه فقر و فلاکت را برای مردم عزیز کشور به دنبال دارد. دغدغه حفظ امنیت نظام سیاسی و دغدغه های انسانی نسبت به وضع اقشار فقیر شده همگی علائمی برای تجدیدنظر در تفکرات اقتصادی ارسال می کنند.
نمی توان انتظار داشت که انسان ها صفر و یک باشند و از یک منطق به منطق دیگر گذار ناگهانی و دفعی داشته باشند. فشار روانی ناشی از گذارهای ناگهانی آنقدر زیاد است که معمولا انسان ها تاب آن را نمی آورند، لذا به دنبال نسخه واسطی می گردند.
در اینجا است که برخی روشنفکران عرصه اقتصادی کارکرد مشخص خود را پیدا می کنند و نیازهای روانی این افراد را با عرضه مکاتبی بینابینی، یعنی نه اقتصاد بازار و نه سوسیالیسم، ارضا می کنند. تفکراتی چون نهادگرایی آن هم از نوع ایرانی آن چنین نقشی را در جامعه ایفا کرده اند. دوران حاکمیت آقای خاتمی دوران اعتلا و جولان چنین دیدگاه هایی بود. سیاست مداران ساده اندیشی که فاقد تفکرات اقتصادی بودند، به سرعت جذب این شعار می شدند که مکتبی اقتصادی را به خدمت گرفته اند که هم عدالت سوسیالیسم را به دنبال دارد و هم کارایی نظام اقتصاد بازار را و چه چیزی برای انسان ها جذاب تر از جمع دنیا و آخرت. مگر زرنگ بازی چیزی غیر از این است و چه کسی است که از زرنگ بازی خوشش نیاید.
چند صباحی (مثلا چند سالی) نیز شعارهایی چون سیاست های جبرانی و عدالت محوری بر سر زبان هستند و آرامش روانی سیاست گذاران را برای اعمال برخی تغییرات محدود فراهم می کنند، اما پس از مدتی مدیران و سیاست گذاران با حقیقت تلخ و سرد واقعیت روبه رو می شوند که همانا رشد پایین اقتصاد و فقر فراگیر و عدم بهبود توزیع درآمد است.
اینجا است که اذهان مدیران برای برداشتن گام دوم تغییر آماده می شود و اینک دیگر ابایی از مکانیزم بازار ندارند و می دانند که راه های میانبر و زرنگ بازی پای در واقعیت ندارند و صرفا از جذابیت شعاری و تبلیغاتی برخوردارند. اینک مدیران کشور از نسخه های بدلی خسته شده و دنبال راه حل نهایی و واقعی هستند و آنقدر پخته، میانسال یا با تجربه شده اند که اسیر تفکرات بزک شده نشوند. امروزه نظام مدیریت کشور، یعنی کسانی که از ابتدای انقلاب تاکنون بر مصادر تصمیم گیری کلان (سازمان های بزرگ دولتی) و خرد (شرکت ها) بودند، کمترین مقاومت را در برابر تفکرات مبتنی بر نظام اقتصاد بازار از خود نشان می دهند.
این امر وعده فرخنده ای برای سیاست مداران دولت فعلی و خصوصا دولت بعدی است که از این پتانسیل بهترین استفاده را کنند. این افراد دیگر زمان را صرف سعی و خطا برای محک زدن مکاتب اقتصادی و دیدگاه هایی غیر از دیدگاه اقتصاد بازار نخواهند کرد. اینکه آیا این درایت وجود دارد که از این فرصت استفاده مطلوب شود یا نه، خود مقوله دیگری است که در طول زمان مشخص می شود.
در عین حال می توان حدس زد که با یک وقفه زمانی قابل توجه جامعه دانشگاهی و خصوصا جامعه روشنفکری ایران نیز همین مسیر را طی خواهد کرد و آنها نیز نهایتا به همین دیدگاه می رسند. چه بخواهیم و چه نخواهیم، جامعه روشنفکری و پس از آن جامعه دانشگاهی ایران در شکل دهی به گفتمان های حاکم بر جامعه نقش بسزایی دارند. از همین رو که تفکرات سوسیالیستی نسل اندر نسل در ذهن جامعه ایران و توده مردم تزریق می شود. تلاش های دانش آموختگان اقتصاد و عالمان اقتصاد مدرن که مبتنی بر اقتصاد بازار و اقتصاد نئوکلاسیک است، از یک سو و انتقال تجربه مدیران کشور از نتایج اعمال تفکرات دیگر از سوی دیگر می تواند وقفه زمانی مذکور را کاهش دهد. روشن است که فضای محیطی ایران یعنی سرعت رشد کشورهای همسایه و رشد ابزارهای ارتباطی موجب می شود تا فشار بیشتری در جهت اصلاح این تفکرات اعمال شود.