تاريخ : شنبه 9 شهريور 1387

یارانه ها و شبکه اطلاع رسانی قیمت ها

بیماری را تصور کنید که در بیمارستان بستری است و پزشکان برای تشخیص ناخوشی وی معاینات و آزمایش های متعددی را انجام داده اند، اما به دلایلی همه اطلاعات مربوط به نتایج معاینات و آزمایش ها دستکاری و مخدوش شده اند .
یارانه ها و شبکه اطلاع رسانی قیمت ها
موسی غنی نژاد
بیماری را تصور کنید که در بیمارستان بستری است و پزشکان برای تشخیص ناخوشی وی معاینات و آزمایش های متعددی را انجام داده اند، اما به دلایلی همه اطلاعات مربوط به نتایج معاینات و آزمایش ها دستکاری و مخدوش شده اند . واضح است که اگر پزشکان برمبنای این اطلاعات نادرست دست به معالجه بزنند نه تنها نتیجه مطلوبی نخواهند گرفت، بلکه ممکن است وضع بیمار را بدتر هم بکنند .
تنها کاری که یک پزشک حاذق در این شرایط می تواند انجام دهد، این است که با تکیه بر تجربه و حدس و گمان خود اطلاعات نادرست را اصلاح کند . اگر دستگاه دماسنج دستکاری شده و دمای بدن بیمار را درست نشان نمی دهد پزشک تلاش می کند با تکیه بر حس لامسه خود دمای درست را تخمین بزند، اما طبیعی است که این تخمین نمی تواند دقت دستگاه دماسنج را داشته باشد .
اصلاح اطلاعات نادرست در خصوص آزمایش های متعددی که ناظر بر اندازه گیری دقیق بعضی متغیرها است، بسیار پیچیده تر است و حدس و گمان های تجربی کاربرد چندانی در این گونه موارد ندارند . بنابراین تنها راه تشخیص درست بیماری و معالجه موثر دسترسی به اطلاعات درست و دستکاری نشده است و نه حدس و گمان و شبیه سازی وضعیت واقعی . اگر اطلاعات درستی به پزشک داده نشود، توقع چاره جویی از سوی وی غیرمنصفانه خواهد بود .
حدیث بیماری اقتصاد ایران شبیه تصویر فوق است . نظام قیمت های نسبی که مهم ترین شبکه اطلاع رسانی دقیق در خصوص متغیرهای اقتصادی است در همه بازارها دچار سانسور و خدشه است و اطلاعات درستی را در جامعه پراکنده نمی کند . محاسبه هزینه های فرصت و قیمت های سایه روش هایی است که اقتصاددانان برای تخمین تقریبی اطلاعات حقیقی به آن متوسل می شوند، اما این گونه شبیه سازی ها همانند شیوه های تجربی پزشکان هیچگاه نمی تواند جای اطلاعات واقعی را بگیرد .
به علاوه، فاجعه بارتر این است که افراد غیرمتخصص و ناوارد شبیه سازی ها را انجام دهند و بر مبنای آن تصمیم گیری کنند . به عنوان مثال می توان به موضوع یارانه ها و نقدی کردن آنها اشاره کرد . محاسبه مقدار پولی یارانه ها بر اساس هزینه فرصت قیمت بازار (آزاد) محاسبه می شود یعنی بر فرض اگر قیمت یک لیتر بنزین در بازار منطقه خلیج فارس یک دلار باشد هزینه فرصت یک لیتر بنزین مصرفی داخلی به تقریب 900 تومان خواهد بود و اگر بنزین داخلی لیتری 100 تومان به فروش برسد یارانه غیرمستقیم پرداختی به مصرف کننده 800 تومان برای هر لیتر بنزین ارزش گذاری خواهد شد .
نکته مهمی که در این میان اغلب مورد غفلت قرار می گیرد این است که ارزش اقتصادی کل یارانه ها و نیز مقدار فیزیکی آنها به یک متغیر برون زا یعنی قیمت منطقه ای بنزین بستگی دارد و به اراده عرضه کننده بنزین یارانه ای (دولت) معین نمی شود .
بنابراین تصور اینکه دولت مقدار معینی (به لحاظ ارزش اقتصادی و مقدار فیزیکی) یارانه می دهد و اکنون می تواند آن را به صورت نقدی توزیع کند کاملا نادرست است . اگر دولت قیمت بنزین یارانه ای خود را از لیتری 100 تومان به لیتری به 400 تومان افزایش دهد نه تنها ارزش پولی کل یارانه ها کاهش می یابد، بلکه مقدار فیزیکی مصرفی نیز کمتر می شود و از سوی دیگر در صورتی که قیمت منطقه ای بنزین (هزینه فرصت) تغییر کند، ارزیابی ارزش اقتصادی یارانه ها نیز تغییر می یابد .
باید توجه کنیم وقتی از نقد کردن یارانه ها سخن می گوییم موضوع سخن ما کاملا مبهم و نامشخص است و تصور اطلاعات دقیق و مشخص در این مورد توهمی بیش نیست . بنابراین توزیع پول به هر مقدار آن میان برخی از اقشار مردم تحت عنوان یارانه نقدی هیچ مبنای محاسباتی دقیق نمی تواند داشته باشد و صرفا تصمیمی مبتنی بر اراده خاص خواهد بود .
بیماری اقتصاد ایران در درجه اول ناشی از اطلاع رسانی نادرست شبکه قیمت های نسبی است که خود ریشه در دخالت های گسترده دولت و قیمت گذاری دستوری در همه بازارها از کار و سرمایه گرفته تا کالا و خدمات دارد . تصمیم گیران اقتصادی از جمله دولت برای اتخاذ تصمیمات عقلایی به سیستم اطلاع رسانی درست و کارآمدی نیاز دارند که گویای مطلوبیت های افراد جامعه از یک سو و کمیابی منابع از سوی دیگر باشد .
برای دستیابی به چنین نظام اطلاعاتی لازم است که دولت از مخدوش کردن اطلاعات با دستکاری در مکانیسم قیمت ها خودداری کند و اراده خاص خود را جایگزین اراده عامه مردم ننماید . راه علاج بیماری آزادسازی تدریجی اقتصاد ملی از دخالت های دولت است نه تداوم بخشیدن به آن به شکل های دیگر . اصلاح نظام یارانه ها تنها زمانی نتیجه بخش خواهد بود که در چارچوب منطق شبکه اطلاع رسانی قیمت های نسبی در بازارهای رقابتی صورت گیرد وگرنه راه به جایی نخواهد برد .