تاريخ : چهارشنبه 6 شهريور 1387

شطرنج بازی نکنید

در تمثیل است که چالش های میان دو طرف را به صفحه شطرنج تشبیه می کنند و هر طرف را به عنوان یک بازیگر معرفی می کنند. اما به یک دلیل آشکار، اقتصاددانان و نظریه پردازان، تئوری بازی ها نمی توانند این تمثیل را بپذیرند. اما علت چیست؟

مگر نه آنکه در مبارزه میان دو نفر، حرکت هر فرد روی فرد دیگر تاثیر می گذارد و فرد باید با این فرض حرکت بهینه خود را انتخاب کند؟ و مگر نه آنکه این بازی دقیقا همان فرآیندی است که در شطرنج اتفاق می افتد؟ پس چرا بازی شطرنج مورد توجه این نظریه پردازان نیست؟
پاسخ آن است که اگر هر یک از بازیگران، حرکت «درست» را انجام دهند، بازی مساوی خواهد شد. درواقع برنده شدن یک طرف در بازی تنها به علت عدم پیدا کردن حرکت «درست» از سوی بازیگران صورت می گیرد. اگر هر یک از بازیگران می توانستند، در هر مقطع عقلانی ترین حرکت را دریابند، بازی بی تردید پات بود. برای سادگی بحث، می توان به بازی «دوز» هم اشاره کرد. معلوم است که اگر هر دو بازیگر حرکت های عقلانی را انجام دهند، بازی هیچ گاه برنده نخواهد داشت، مگر آنکه یک طرف حرکت عقلانی را انجام ندهد. در بازی شطرنج هم همین گونه است.
اما بازی های دنیای واقعی، ابدا این گونه نیست. در شطرنج داده های طرفین یکسان است و تقارن اطلاعات باعث می شود که با فرض حرکت های درست از سوی بازیگران، نتیجه تساوی حاصل شود. دنیای واقعی مملو از عدم تقارن اطلاعات است و هر بازیگر می تواند با ایجاد تصویری خاص از خود در ذهن حریف، حرکت های عقلانی وی را به نتیجه مطلوب خود بکشاند. از این جهت چالش های دنیای واقعی به بازی هایی شبیه است که در آن بازیگران برای پیروزی، نیازمند عدم لو دادن اطلاعات، تظاهر و بلوف هستند.
شکست طرف مقابل به واسطه استراتژی های غلطی حاصل می شود که خود منتج شده از ذهنیت دور از واقع حریف نسبت به ما است. غیر از این در بازی رو و آشکار و همراه با تقارن اطلاعات، طرفی گوی سبقت را می رباید که «استراتژی درست» را بیابد و اویی که دارای قدرت بیشتر است، موفق خواهد بود.
اما نکته آنجا است که در چالش های اقتصادی- سیاسی، تمامی بازیگران بر این نکته واقف هستند و استراتژی های خود را بر مبنای ذهنیت طرف مقابل نسبت به حرکت خود می چینند و بنابراین هر لحظه دچار این شک و تردید نیز هستند که نکند داده هایی که از حرکت طرف مقابل به وی رسیده است، واقعی نباشد. در چنین فضایی حتی اگر یک بازیگر، بازی رو، واضح و آشکاری را انجام دهد، این امکان وجود دارد که بازیگران دیگر به حرکت وی اعتماد نکنند. درحقیقت وقتی قاعده بر مبنای بازی چون پوکر است، یک بازیگر نمی تواند خود را پشت میز شطرنج تصور کند. چنین استثنایی تنها به خود زیان می رساند.
در این فضا، بازی نه بر مبنای شواهد آشکار که بر مبنای دیدگاه های طرفین صورت می گیرد و امر سوبژکتیو می تواند شکاف بسیاری با امر مشهود داشته باشد. بنابراین حتی اگر یک طرف صادقانه نیز وارد بازی شود و بر آن باشد که بازی آشکار وی فارغ از ذهنیت خودش نیست، هیچ معلوم نیست که رقیب وی، آن را بپذیرد.
در بازی شطرنج وار، ما مواجه با پدیده «مینی ماکس» نیستیم. پدیده ای که به واسطه آن انتخاب هر فرد تحت تاثیر ذهنیت و انتخاب فرد مقابل است و به همین علت رقیب بازدهی های کمینه را در اختیار فرد قرار می دهد و وی باید ماکزیمم این کمینه ها را انتخاب کند. اگر شما وارد این بازی شده باشید و معتقد نباشید که بازدهی های (Pay off) شما تحت تاثیر ذهنیت رقیب نیست، آنگاه به احتمال بالا استراتژی ای را انتخاب خواهید کرد که کمترین بازدهی (بیشترین خسران) را برای شما دارد.
بگذارید بحث را با یک مثال باز کنیم. دو همسایه را در نظر بگیرید که مشغول ساختن خانه خود هستند. نقشه کوچه به شکلی است که فرد A برای داخل کردن خودرویش به خانه، نیازمند یک مترمربع از خانه فرد B است. وی حاضر است این یک مترمربع را با قیمتی فراتر از قیمت بازار بخرد و در عین حال به فرد B سیگنال می دهد که در صورت نپذیرفتن پیشنهادش می تواند موارد خلاف فرد B را در ساختمان سازی به شهرداری گزارش دهد. اگر فرد B، اصولا معتقد باشد که فرد A نمی تواند بر او تاثیر بگذارد، خودبه خود به سمت عدم پذیرش بسته پیشنهادی می رود و نتیجه جز گزارش به شهرداری و پرداخت جریمه نیست ضمن آنکه فرد A هم دیگر نمی تواند ماشینش را وارد خانه اش کند. این در صورتی است که در صورت پذیرش اثر فرد A، فرد B انتخاب هایی را که به واسطه استراتژی A به دست می آمد، سبک سنگین و ماکزیمم آن را انتخاب می کرد و نتیجه غیر از این بود.
توجه به ذهنیت رقیب، پذیرش اثر وی بر بازدهی ها و تمرکز بر عدم تقارن اطلاعات، دستورالعمل هایی است برای بازی های اقتصادی و بین المللی که نتایج دلخواه را به دست می دهند و حرکت تنها به اتکای خود و حرکت های آشکار آنچنان که یک شطرنج باز انجام می دهد، جز آن نیست که انتخاب های رقیب را به سمت بیشینه زیان فرد بکشاند.