تاريخ : چهارشنبه 2 مرداد 1387

چالش های تبعیض در توزیع نقدی یارانه ها

در هفته های اخیر و پس از ارائه طرح تحول اقتصادی توسط رییس جمهور که در اصل، تبدیل روش تخصیص یارانه ها از غیر مستقیم به مستقیم می باشد،

مباحث مختلفی در سطح جامعه اعم از محافل اقتصادی و حتی خانواده ها مطرح شده است.
یکی از دلایل گستردگی این مباحث صرف نظر از ابعاد تاثیر این طرح، همان گونه که در نشست برخی از اقتصاددانان با رییس جمهور مطرح شد، شاید ابهام موجود در سازوکارهای اجرای این طرح است. در این گفتار نیز نگارنده می کوشد با طرح سوالاتی، مجریان طرح را نسبت به یکی از جنبه های مهم آن حساس نموده تا با تامل بیشتر و به دور از شتابزدگی تصمیمات مناسب اتخاذ کنند.
این جنبه از اجرای طرح چگونگی توزیع یارانه ها به صورت مساوی یا به نسبت درآمدهای افراد و یا به نسبت مصرف کالاهای مشمول نظام یارانه است. یارانه در ادبیات اقتصادی به معنی پرداخت بدون مابه ازا به منظور حمایت از مصرف کنندگان (یارانه مصرفی) و تولیدکنندگان (یارانه تولیدی) است. هدف از پرداخت یارانه تامین بخشی از مایحتاج ضروری گروهی از افراد یا جبران بخشی از قدرت خرید از دست رفته افراد ناشی از شرایط خاص اقتصادی کشور یا سیاست های نه الزاما اقتصادی دولت ها است. به طور کلی یارانه ها را صرفا از بعد افراد یا گروه های مشمول می توان به دو قسم کلی عنوان کرد:
یارانه باز یا غیر هدفمند: این یارانه به طور برابر بین تمام افراد جامعه توزیع می شود و می تواند از طیف کاملا موثر و هدفمند تا طیف کاملا غیرموثر عمل نماید. البته در این نوع یارانه سهم یارانه یا مانند یارانه انواع حامل های انرژی به طور مستقیم به مقدار مصرف بستگی دارد و یا مانند یارانه کالاهای اساسی با توزیع مساوی کالای مشمول یارانه، به طور برابر بین همه افراد جامعه توزیع می شود.
یارانه هدفمند: یارانه هایی هستند که مستقیما باید به گروه هدف ارائه گردد. گروه هدف ممکن است افراد فقیر، کودکان، زنان باردار یا هر گروه هدف دیگری باشد. مشکل جدی در انتقال این نوع یارانه ها، شناسایی درست گروه هدف است. آنچه که به عنوان هدفمند شدن یارانه در ایران بیان می شود، عمدتا به معنای ایجاد شرایطی است که سهم بیشتری از یارانه ها نصیب فقرا و افراد کم درآمد گردد. یعنی قیمت پایین کالا در سطح عموم تغییر کند و قیمت پایین فقط به افراد کم درآمد اختصاص یابد. یا در صورت حذف یارانه ها از کالاهای مشمول و توزیع یارانه ها به صورت نقدی، افراد کم درآمد سهم بیشتری از نقدینگی توزیع شده برخوردار شوند یا حتی بعضی از دهک های بالای درآمد از آن محروم گردند، اما این رویکرد به نظر می رسد دارای اشکالات نظری و عملی اساسی است که در اینجا به مواردی از آن اشاره می شود:
1.اساسا نفت و گاز و سایر حامل های انرژی جزو سرمایه عمومی و مشاع ایرانیان بوده و متعلق به همه آحاد مردم است. بنابر این آیا می توان بخشی از افراد جامعه را از منافع ناشی از آن که حق طبیعی آنان است، محروم ساخت؟
2.فرض کنیم توزیع یارانه های انرژی بر خلاف روش مورد نظر دولت و به صورت مساوی باشد و به هر یک از افراد کشور یک واحد یارانه نقدی تعلق بگیرد. در این صورت به افراد برخوردار جامعه که بنا به شرایط زندگی خود، مصرف بالاتری دارند، به طور مثال 10 واحد انرژی به قیمت واقعی مصرف می نمایند و یک واحد یارانه دریافت می کنند به صورت خودکار از افراد با درآمد کمتر که به طور مثال 2 واحد انرژی به قیمت واقعی مصرف نموده و یک واحد یارانه دریافت می کنند، سهم کمتری از یارانه های انرژی تعلق می گیرد. بنابراین آیا با عدم پرداخت یارانه به دهک های بالای درآمدی عملا این گروه به صورت مضاعف از یارانه ها محروم نمی شوند؟
3.از آنجاِ که در حال حاضر بعضی از سیاست ها و تصمیمات استراتژیک دولت نظیر بحث انرژی هسته ای صرف نظر از قضاوت ارزشی در خصوص این تصمیمات و سیاست ها، تاثیر گسترده و عمیق بر درآمد و هزینه همه دهک های جامعه دارد. بنابراین آیا می توان بر خلاف تعریفی که از یارانه وجود دارد، یارانه برخی از دهک ها را که کسب و کار و درآمدشان تحت تاثیر این سیاست ها قرار گرفت، قطع کرد و این افراد را از حمایت دولت خارج ساخت. به بیان دیگر در صورتی می توان بعضی از افراد جامعه را از حمایت های یارانه ای دولت محروم کرد که تصمیمات و عملکرد دولت نیز هزینه ای برای این افراد ایجاد نکند.
4.آیا عدم پرداخت یارانه به افرادی که به دلیل تلاش ها و فعالیت های خود اعم از تحصیلی یا کسب و کار و فعالیت های اقتصادی صاحب درآمدهای بیشتری هستند و حتی مالیات بیشتری نیز متناسب با درآمد خود پرداخت می کنند، با مفهوم عدالت منطبق است؟ آیا این موضوع منجر به ترویج کم کاری و سستی در جامعه نمی شود و به افرادی که کار و تلاش بیشتری می کنند، علامت نمی دهد که شما نیز بهتر است فراغت را بر کار ترجیح دهید؟
5.اگرچه در حال حاضر به نظر می رسد هنوز بحث حذف یارانه های دارویی و توزیع نقدی آن مطرح نیست، ولی در صورت تحقق آیا توزیع نقدی آن و نه متناسب با مصرف، منطقی است؟ چرا که اساسا مصرف دارو به صورت ناخواسته بوده و مصرف بیشتر یا کمتر آن خارج از اراده فرد است؟
6.از الزامات توزیع نقدی و هدفمند یارانه ها داشتن اطلاعات دقیق و قابل اتکا از وضعیت درآمد و هزینه خانوارها است. اگرچه در حال حاضر مرکز آمار ایران قصد دارد با توزیع فرم هایی اقدام به جمع آوری اطلاعات درآمد و هزینه خانوارهای ایرانی کند، ولی سوالی که در اینجا مطرح است، آن است که این اطلاعات که با منافع افراد ارتباط دارد تا چه حد قابل اطمینان است؟ این فرم ها را اگر متناظر با اظهارنامه های مالیاتی مشاغل و شرکت ها در نظر بگیریم، آن وقت این سوال مطرح است که تا چه حد دولت به این اظهارنامه ها اطمینان می نماید. از طرفی تجربیاتی نظیر سرشماری که همیشه با شائبه کم شماری یا زیاد شماری مواجه است یا تجربه ای نظیر میزان توزیع کالابرگ که همیشه بیش از تعداد افراد جامعه توزیع می گردد، می تواند گواه روشنی در این خصوص باشد. آیا در صورت عدم شناسایی درست دهک های هدف، نارضایتی بین افرادی که چه از این یارانه ها استفاده می کنند (به دلیل احساس تبعیض) یا استفاده نمی کنند ( به دلیل محروم شدن) پیش نمی آید؟
7.آیا محروم کردن صاحبان دهک های بالا که عمدتا تجار و دارای مشاغل آزاد هستند از یارانه ها، باعث ترویج روحیه تلافی و جبران این هزینه ها به بهانه محرومیت از یارانه ها، از طریق افزایش قیمت ها نمی شود؟ آیا این موضوع یکی از عوامل روانی بروز تورم که رییس جمهور در تحلیل های اقتصادی خود سهم زیادی را برای آن قایل هستند، نخواهد شد؟ آیا این رویه باعث بروز گسست و شکاف علقه های اجتماعی بین افراد جامعه نشده و انسجام ملی را تهدید نمی کند؟
8.آیا به مجاری و بسترهای فساد خیز توزیع تبعیض آمیز نقدی 90هزار میلیارد تومان یارانه (60 درصد نقدینگی کشور) فکر شده است؟ آیا اطمینان وجود دارد که هزینه های اقتصادی و اجتماعی توزیع غیر مساوی یارانه ها کمتر از هزینه های توزیعی اعطای برابر یارانه ها به دهک های مختلف درآمدی است؟
در پایان بیانی از سیره امام اول شیعیان حضرت علی علیه السلام می تواند در این خصوص رهگشا باشد. در روایات آمده است که آن حضرت بعد از آنکه به خلافت رسیدند، اقدام به توزیع بیت المال به صورت مساوی بین افراد کردند، به گونه ای که به هریک از این افراد از جمله حضرت امیر و غلام ایشان قنبر به طور مساوی 3 درهم رسید و ثروتمندان جامعه به صورت برابر با فقرا از بیت المال سهم بردند. البته در آن زمان مورد سوال قرار گرفتند که چرا ثروتمندان را به فقرا ترجیح ندادند. آیا این رویه در توزیع یارانه ها به صلاح نزدیک تر نیست؟ به هر حال بررسی همه جوانب مربوط به این طرح می تواند باعث جلوگیری از تبعات منفی این طرح و برخوردار شدن اقتصاد ایران از اثرات مثبت آن گردد.