تاريخ : شنبه 20 مهر 1387

سقوط قیمت نفت هشدار می دهد

دکتر سیداحمد میرمطهری
برخی تحلیل گران بازارهای نفتی در ماه های نخست سال جاری بر این نظر بودند که رشد قیمت نفت به حدود 140 دلار، طی یک سال، ناشی از عوامل بنیادی بازار و عرضه و تقاضای واقعی نبود. آنان رشد آن مقطع قیمت نفت را به سبب کاهش ارزش دلار در برابر یورو و سوداگری های مالی در بورس های کالایی تحلیل کردند.

تحولات ماه های بعد و کاهش سریع قیمت نفت تا مرز 80 دلار نشان از صحت این تحلیل داشت. با این حال، اکنون متغیرهای جدیدی در بازار وارد شده که نشان می دهد بازار نفت می تواند چشم اندازی وخیم تر از آنچه قبلا پیش بینی شده بود، بیابد. تشدید رکود اقتصاد جهانی طی ماه های آتی، در این میان، سراشیبی سقوط قیمت های نفت را دوچندان ساخته است. برای اولین بار به سبب تعمیق رکود، عرضه نفت از تقاضا فزونی گرفته و به نظر می رسد افت قیمت نفت در سطوح زیر 80 دلار کاملا باورکردنی است.
شرایط کنونی را مقایسه کنید با همین اواخر که بسیاری از ناظران و تحلیل گران از پایان دوران انرژی ارزان سخن به میان می آورند و فرا رفتن بهای نفت از مرز 150 دلار و دسترسی به بهای 200 دلاری را گمانه زنی می کردند! اما مسیر قیمت ها روندی معکوس در پیش گرفت و به نظر می رسد اکنون بهای نفت به سرعت در نرخ های دورقمی تثبیت شده است.
جبران کاهش ارزش دلار نسبت به یورو طی ماه های اخیر و تغییر انتظار سوداگران مالی نسبت به روند آتی قیمت های نفت، به سرعت بهای این کالای استراتژیک را کاهش داده است. اما این تعمیق رکود اقتصاد جهانی است که روند سقوط قیمت نفت را تشدید کرده است. هرچند نباید فراموش کرد که نفت، به عنوان کالایی حساس و ژئوپلتیک در بازاری آکنده از متغیرهای سیاسی و غیراقتصادی می تواند هر قیمتی را به خود بگیرد و در هرمقطعی شاهد نوسان هایی پیش بینی ناشده در آن باشیم.
با این همه، تحولات سال های اخیر و صعود بی سابقه و بی نظیر بهای نفت به ارقامی بالغ بر 140 دلار بابت هر بشکه، نشان دهنده دو واقعیت تلخ در اقتصاد ایران بود و آن این که اولا گویا هنوز نمی دانیم نباید زیاد هزینه بکنیم و با فروش ثروت ملی و منابعی که متعلق به تمامی نسل ها است و صرفا ما تولیت آن را داریم، با واردات بیمارگونه انواع و اقسام کالاها صرفا ویروس بیماری هلندی را به اقتصاد خود تزریق کردیم.
دوم آن که نمی دانیم با پس اندازهایمان چه کنیم و فاقد استراتژی توسعه ای هستیم که درصدد باشد جایگاه اقتصاد ایران را در منطقه و در اقتصاد جهانی تعریف کند.
در این میان، شیخ نشین های منطقه خلیج فارس و دیگر صادرکنندگان بزرگ نفت در منطقه خاورمیانه هر یک برنامه کم و بیش مشخصی را برای اهداف توسعه اقتصادی خود در پیش گرفته اند. مثلا عربستان سعودی در تلاش است صنایع پایین دستی نفت را توسعه بخشد و در زمینه صادرات پتروشیمی حرف اول را در منطقه بزند.
تاکید امارات متحده عربی نیز بر ارائه خدمات برتر، اعم از خدمات گردشگری، حمل ونقل و مالی، است. قطر به دنبال آن است که در بخش گاز مایع حرف اول را در منطقه بزند. عمان می کوشد با توسعه نهادها و بازارهای مالی تبدیل به مرکز مالی منطقه شود. اقتصاد ما نیز که ظرفیت ها و تنوعی غیرقابل قیاس با این کشورها دارد، در هرکدام از موارد بالا، دستی بر آتش داشته اما در عمل به صورت پیگیر استراتژی توسعه یکپارچه ای را دنبال نکرده است.
اکنون، اقتصاد ایران دستخوش بیماری های ناشی از تزریق یکباره ده ها میلیارد دلار پول نفت، با حجم نقدینگی ای که به سادگی با اقداماتی کم حاصل و بلندپروازانه دوبرابر شده است، با بودجه ای با ارقام نجومی، با تورمی دورقمی که ذهن تمامی برنامه ریزان و سیاست گذاران اقتصادی را به خود مشغول ساخته و همزمان با مشکل کمبود نقدینگی بسیاری از واحدهای اقتصادی، الگوی مصرفی خوگرفته به ده ها میلیارد دلار واردات کالا از خارج،... بدون انتظار قبلی با شوکی جدید مواجه شده است: سقوط قیمت نفت.
در برابر این روند کاهنده، چاره ای نیست مگر آن که رفتاری را سرلوحه قرار دهیم که در آن نفت را دیگر درآمدی برای صرف و گذران روزمره اقتصاد تلقی نکنیم. برنامه ریزان باید همان گونه که کشورهای غیرنفتی برنامه ریزی می کنند، منابع ملی مانند نفت را ثروتی تلقی کنند که متعلق به تمامی نسل ها است.
هزینه ها را بر اساس درآمدهای غیرنفتی تنظیم نمایند و بکوشند اقتصادی متکی بر درآمدهای غیرنفتی بنا کنند. این همه میسرنیست، مگر با یک جراحی بزرگ اقتصادی که از طریق آن نوع نگاهمان در مدیریت اقتصادی را دگرگون سازیم.